Lịch sử trái đất

Hệ Mặt Trời ban đầu mãi sau nhỏng một đám mây bụi với khí mập, tảo tròn, gọi là tinh vân Mặt Trời. Tinch vân này gồm hydro với heli cùng phần đông nguim tố chất hóa học nặng trĩu hơn khác được tạo thành từ vụ nổ của các ngôi sao khôn xiết nặng đã bị tiêu diệt trước đó. Vào khoảng tầm 4,6 tỷ năm ngoái một ngôi sao 5 cánh ở sát tinh vân Mặt Ttránh bắt đầu thay đổi một khôn xiết tân tinh. Vụ nổ supernova này đã gây sóng chấn động nén xay tinh vân Mặt Trời. Lực lôi kéo với quán tính làm đám mây của Hệ Mặt trời trngơi nghỉ phải phẳng dẹt như hình trạng một cái đĩa. Phần lớn trọng lượng tập trung vào vai trung phong với nóng lên. lúc trọng tải làm cho đồ vật hóa học cô kết lại xung quanh những chổ chính giữa vết mờ do bụi, phần còn sót lại của đĩa ban đầu phân ưng ý phần lớn vòng đai vết mờ do bụi cùng thiên thạch. Các mhình họa nhỏ va va sát vào nhau, ông chồng chất nhau kết thành phần đông mhình ảnh lớn hơn... Những mhình họa nằm biện pháp tâm khoảng tầm 150 triệu km sẽ tạo nên thành Trái Đất. Khi Mặt Ttách ngày dần cô kết lại vẫn rét lên đến nấc đủ bự sẽ kích hoạt phản bội ứng tổng hợp sức nóng hạch cùng chiếu sáng nlỗi ngày nay.

*

Minh họa đĩa bồi tiền hành tinh đã hiện ra quanh một hệ sao song.

Niên đại địa chất được áp dụng do các bên địa chất nhằm diễn tả thời hạn và quan hệ giới tính của những sự khiếu nại vẫn ra mắt trong lịch sử vẻ vang Trái Đất. Khái niệm này cũng rất có thể được dùng để diễn tả những sự khiếu nại của đồ dùng thể khác vào thiên hà ví dụ như niên đại địa hóa học của Mặt Trăng; nội dung bài viết này chỉ tập trung vào niên đại địa hóa học trên Trái Đất.

Bạn đang xem: Lịch sử trái đất

Các bên địa chất cho rằng Trái Đất sinh ra từ thời điểm cách đó khoảng chừng 4.570 triệu năm. Khoảng thời gian địa chất vào quá khứ của Trái Đất chế tạo thành thang thời gian địa chất có những cung cấp tính tự cao xuống rẻ là liên đại (eon), đại (era), kỷ (period), rứa (epoch), kỳ (age) và thời (chron) khác nhau, tương ứng cùng với thang phân vị địa tầng: liên giới, giới, hệ, thống, bậc với đới. Nhưng buộc phải để ý đây hà nhì khối hệ thống không giống nhau. lấy ví dụ một đại là khoảng thời gian tiếp tục một mực trong lịch sử vẻ vang Trái Đất, trong khi địa tầng tương ứng của đại đó (tức là giới) ở một khu vực như thế nào kia chính vậy các lớp đá có niên đại nằm trong đại này cơ mà hoàn toàn có thể không thường xuyên, bị đứt đoạn tuyệt bặt tăm.

Tóm tắt:

*
*
*

 

Niên đại địa chất:

Liên đại (Eon)

Đai (Era)

Kỷ (Period)

Thế (Epoch)

Thời gian

Liên đại Hỏa Thành

(Hadean Eon)

Đại Cryptic (Cryptic Era)

4.56b - 4.50b

Đại những Nhóm Lòng chảo (Basin Groups Era)

4.50b - 3.95b

Đại Nectaris (Nectarian Era)

3.95b - 3.85b

Đại Imbrium Sớm (Early Imbrian Era)

3.85b - 3.80b

Liên đại Thái Cổ

(Archean Eon)

Đại Tiền Thái Cổ (Eoarchean Era)

3.80b - 3.60b

Đại Cổ Thái Cổ (Paleoarchean Era)

3.60b - 3.20b

Đại Trung Thái Cổ (Mesoarchean Era)

3.20b - 2.80b

Đại Tân Thái Cổ (Neoarchean Era)

2.80b - 2.50b

Liên đại Nguim Sinh

(Proterozoic Eon)

Đại Cổ Nguyên Sinh

(Paleoproterozoic Era)

Kỷ Thành Thiết (Siderian)

2.50b - 2.30b

Kỷ Tằng Xâm (Rhyacian)

2.30b - 2.05b

Kỷ Tạo Sơn (Orosirian)

2.05b - 1.80b

Kỷ Cố Kết (Statherian)

1.80b - 1.60b

Đại Trung Nguim Sinh

(Mesoproterozoic Era)

Kỷ Cái Tằng (Calymmian)

1.60b - 1.40b

Kỷ Duim Triển (Ectasian)

1.40b - 1.20b

Kỷ Hiệp Đái (Stenian)

1.20b - 1.00b

Đại Tân Nguyên ổn Sinh

(Neoproterozoic Era)

Kỷ Lạp Thân (Tonian)

1.00b - 850m

Kỷ Thành Băng (Cryogenian)

850m - 635m

Kỷ Ediacara (Ediacaran)

635m - 542m

Liên đại Hiển Sinh

(Phanerozoic Eon)

Đại Cổ Sinh

(Paleozoic Era)

Kỷ Cambri (Cambrian)

542m - 490m

Kỷ Ordovic (Ordovician)

490m - 442m

Kỷ Silur (Silurian)

442m - 415m

Kỷ Devon (Devonian)

415m - 359m

Kỷ Than đá (Carboniferous)

Thế Mississippi

359m - 318m

Thế Pensyvania

318m - 299m

Kỷ Permi (Permian)

299m - 251m

Đại Trung Sinh

(Mesozoic Era)

Kỷ Tam Điệp (Triassic)

251m - 199m

Kỷ Jura (Jurassic)

199m - 145m

Kỷ Phấn Trắng (Cretaceous)

145m - 65m

Đại Tân Sinh

(Cenozoic Era)

Kỷ Đệ Tam hạ

(Paleogen)

Thế Paleocen

65m - 56m

Thế Eocen

56m - 34m

Thế Oligocen

34m - 23m

Kỷ Đệ Tam thượng(Neogen)

Thế Miocen

23m - 5.33m

Thế Pliocen

5.33m - 1.80m

Kỷ Đệ Tứ đọng (Neogen)

Thế Pleistocen

1.80m - 10000y

Thế Holocen

10000y - present

1. Liên đại Thái Viễn Cổ tốt Hỏa Thành (Hadean): 3.800-4.500 triệu năm trước. Liên đại Hỏa Thành trải nhiều năm tự khi ban đầu sinh ra Trái Đất cùng xong xuôi vào thời gian 3.800 triệu thời gian trước, tuy vậy niên đại của nó xê dịch khôn cùng mạnh bạo trong những nguồn tư liệu địa chất không giống nhau. Tên call "Hadean" gồm xuất phát từ bỏ Hades, nó gợi ra hình ảnh của địa ngục hoặc là ám chỉ cho tới các điều kiện bên trên Trái Đất vào thời hạn kia. Các vnạp năng lượng bạn dạng cũ rộng đơn giản chỉ Điện thoại tư vấn liên đại này là Tiền-Thái Cổ, trong lúc trong phần lớn thời hạn của cố gắng kỷ 19 với trăng tròn thì thuật ngữ "Azoic" (tức vô sinh - tức là không tồn tại hoặc trước sự sống) nói bình thường thường được sử dụng. Cuộc oanh kích béo muộn sẽ ra mắt trong thời kỳ Hỏa Thành và tác động tới cả Trái Đất lẫn Mặt Trăng.

*

Những vụ phun trào núi lửa ra mắt liên tục trong bắt đầu lịch sử dân tộc Trái khu đất.

Một ít nước đáng chú ý có lẽ rằng đang có mặt vào vật dụng hóa học tạo thành Trái Đất. Các phân tử nước có lẽ sẽ thoát khỏi lực lôi kéo của Trái Đất cho đến lúc bán kính của Trái Đất đạt mức khoảng chừng 40% kích thước ngày nay, cùng nước (cùng các nguyên ổn tố dễ bay tương đối khác) có lẽ đã được giữ gìn sau thời đặc điểm đó. Một phần của địa cầu trẻ trung này chắc hẳn rằng đã bị phá vỡ vì một va đụng nhằm tạo cho Mặt Trăng, nó có lẽ được gây ra bởi vì sự lạnh chảy của của một hoặc nhì Quanh Vùng mập. Các thành phần hiện giờ không phù hợp với việc lạnh rã trọn vẹn, với va va kia khôn cùng khó để rất có thể nung tung trọn vẹn và xáo trộn những khối hận đá vĩ đại.

Nghiên cứu về ziricon sẽ vạc hiện ra rằng nước sống tinh thần lỏng lỏng có thể đang sống thọ trường đoản cú khoảng tầm 4.400 Ma, khôn xiết sớm sau sự sinh ra của Trái Đất. Như vậy chứng tỏ có sự hiện hữu của khí quyển. Hiđrô và hêli chắc rằng vẫn liên tục bị mất khỏi thai khí quyển này, mà lại sự thiếu vắng những khí trơ nặng trĩu hơn trong khí quyển thời buổi này đang lưu ý rằng có lẽ sẽ tất cả một điều nào đó mang ý nghĩa tồi tệ đang xảy ra cùng với thai khí quyển lúc đầu này. Tuy nhiên, 1 phần đáng chú ý những vật dụng hóa học chắc rằng đã trở nên hóa khá vì chưng va chạm này, sinh sản thành một bầu khí quyển xum xê tương đối đá bao phủ thế giới non nớt.

 

Đá bốc khá chắc hẳn rằng sẽ ngưng tụ vào phạm vi khoảng chừng 2000 năm, vướng lại sau sườn lưng nó những chất dễ bay khá còn nóng phỏng, tạo ra một bầu khí quyển dày CO2 thuộc hiđrô và hơi nước. Các biển chứa nước lỏng chắc rằng sẽ trường thọ tuy nhiên nhiệt độ mặt phẳng ở tại mức khoảng tầm 230 °C, bên dưới áp suất khí quyển rất cao của CO2. khi quá trình nguội đi được tiếp nối, những sự nhún mình sụt của đất cùng sự hòa hợp trong nước hải dương vẫn đào thải đa phần CO2 ra khỏi khí quyển dẫu vậy độ đậm đặc của nó xê dịch một bí quyết kinh hoàng do bề mặt mới và những quy trình tạo ra lớp vỏ Trái Đất sẽ xuất hiện.

*
Nhiệt độ được ghi dấn trong cả 4.6 tỉ của Trái Đất (Barry Saltzman, Dynamical Paleoclimatology: Generalized Theory of Global Climate Change, Academic Press, Thành Phố New York, 2002).

1.1 Đại Cryptic tuyệt đại Bí ẩn:

4.100-4.500 triệu năm trước.Đây là đại cổ duy nhất của liên đại Hỏa Thành , cùng nói bình thường được đồng ý là bắt đầu vào tầm khoảng 4.567,17 triệu thời gian trước Lúc Trái Đất với Mặt Trăng có mặt. Không mãi mãi những vật mẫu tất cả niên đại vào lúc thời gian chuyển tiếp trường đoản cú đại Cryptic quý phái đại tiếp nối theo là đại Nhóm Lòng chảo của Mặt Trăng, tuy nhiên thỉnh thoảng bạn ta nhận định rằng nó kết thúc vào thời gian 4.150 triệu năm trước đối với một hoặc cả hai thiên thể này.

*

Minch họa đĩa bồi tiền trái đất

Đại này là bí mật là do tất cả khôn cùng ít chứng cứ địa chất còn tồn tại tự thời gian này. Phần béo những hình dáng khu đất đá thời kỳ này có lẽ rằng đã bị hủy hoại trong thời kỳ bắn phá thuở đầu, giỏi bị hủy diệt bởi vì những cảm giác của những thi công địa tầng sau này. Trong thời kỳ này, Trái Đất được bồi đắp để lớn dần dần lên, các phần phía bên trong của chính nó phân hóa với mặt phẳng rét chảy của nó bước đầu đông kết lại. Sự va chạm (trả tngày tiết vào Thuyết va chạm khổng lồ) đang dẫn đến việc sinh ra của Mặt Trăng cũng ra mắt vào thời kỳ này. Các dưỡng chất cổ tốt nhất đã biết là của thời kỳ này.

Về xuất phát của Mặt trăng, đa số vật chứng mãi sau cỗ vũ giả tmáu "Sự va va dữ dội". Theo đó, Trái đất không hẳn là toàn cầu duy nhất được chế tạo ra thành sinh sống khoảng cách 150 triệu km trường đoản cú Mặt trời. Giả tngày tiết này nhận định rằng đã sống thọ "một tập thứ chất" sinh sống khoảng cách 150 triệu km so đối với tất cả Trái khu đất với Mặt ttách. Hành tinh này được Hotline là Theia, nó nhỏ tuổi hơn đối với Trái đất, tất cả thuộc kích thước và trọng lượng như Sao Hoả. Quỹ đạo của nó thuở đầu là định hình mà lại về sau khoản thời gian Trái đất càng ngày càng bao gồm khối lượng to hơn sau khi thu thập thêm trang bị hóa học nghỉ ngơi bao quanh, thì hành trình của Theia trnghỉ ngơi phải bất ổn định. Theia đu đưa đi Trái khu đất cho đến lúc biện pháp ni khoảng tầm 4.533 tỷ năm, nó sẽ va đụng vào Trái đất. Do vận tốc tương đối lờ lững và góc va chạm nhỏ không được nhằm nó tàn phá Trái đất, mà lại 1 phần đáng kể của lớp vỏ Trái khu đất đã trở nên bắn ra. Những thành phần nặng tự Theia chìm sâu vào vỏ Trái khu đất, trong những khi phần nhiều phần sót lại với đồ gia dụng chất pđợi ra đã tập phù hợp lại thành một đồ thể nhất trong không gian. Dưới tác động của trọng tải nó vươn lên là một trang bị thể gồm hình cầu: chính là Mặt trăng thời buổi này. Sự va va này đã làm thay đổi trục của Trái đất có tác dụng nó nghiêng đi 23,5°, trục cù nghiêng gây ra mùa trên Trái đất. cũng có thể nó cũng đã làm tốc độ cù của Trái khu đất tạo thêm và khởi rượu cồn phần đa thi công địa tầng.

*

Hình ảnh mang định về trái đất Theia ra đời trên điểm L5 của Trái đất,

kế tiếp bị mất định hình bởi trọng lực, lao vào Trái khu đất ra đời yêu cầu Mặt trăng.

1.2 Đại các nhóm Lòng chảo (Basin Groups): 3.920-4.100 triệu năm ngoái. Việc tạo thành những đơn vị chức năng phân chia bé dại của đại Nhóm Lòng chảo là câu hỏi xếp đặt 30 thung lũng va đụng Tiền Nectar thành 9 đội niên đại kha khá. Niên đại tương đối của lòng chảo đầu tiên trong mỗi đội dựa vào mật độ của hố cùng các quan hệ ông chồng chập, trong những khi các lòng chảo không giống được chuyển vào dựa trên những lớp đất đá yếu đuối rộng. Nhóm lòng chảo 1 không tồn tại niên đại đồng ý đến lớp đáy của nó, cùng tinh quái giới thân team lòng chảo 9 cùng kỷ Nectaris được xác định bằng sự hiện ra của lòng chảo va va Nectaris.

*
Mặt sáng của Mặt trăng - các Basin

Niên đại của lòng chảo Nectaris ở 1 mức độ như thế nào đó là gây bất đồng, cùng với số lượng thường xuyên được trích dẫn giới thiệu quý hiếm 3,92 tỷ năm (Ga), hay không thường xuyên được trích dẫn là 3,85 Ga. Tuy nhiên, vừa mới đây người ta nhận định rằng lòng chảo Nectaris trên thực tế hoàn toàn có thể cổ rộng những cùng chắc rằng đã được hiện ra vào thời gian 4,1 Ga. Các đội lòng chảo không được thực hiện như thể những thời kỳ địa chất trên ngẫu nhiên bạn dạng thứ địa chất Mặt Trăng như thế nào.

Xem thêm:

1.3 Đại kỷ Nectaris (Nectarian):

 

1.4 Đại kỷ Imbrium Sớm (Lower Imbrian): khoảng tầm 3.800-3.850 triệu năm ngoái, thuộc niên đại với sự lộ diện của hải dương Imbrium (hải dương Mưa) bên trên Mặt Trăng. Nó gối lên khoảng thời hạn kết thúc của sự việc khiếu nại bắn phá táo bạo muộn của Quanh Vùng bên phía trong của hệ Mặt Ttách. Các va va vẫn tạo thành lòng chảo biển Imbrium diễn ra vào đầu kỷ. Các lòng chảo to không giống thống lĩnh phía phía bên trái của Mặt Trăng (ví dụ điển hình Crisium, Tranquilitatis, Serenitatis, Fecunditatis cùng Procellarum) cũng sẽ được hiện ra trong thời kỳ này. Các lòng chảo này được nhồi đầy những một số loại đá bazan chủ yếu trong kỷ Imbrium Muộn tiếp sau. Trước khi diễn ra kỷ Imbrium Sớm là quy trình thuộc kỷ Nectaris.

2. Liên đại Thái Cổ (Archean/Archaean/Archeozoic) xuất xắc Vô Sinh (Azoic):Vào đầu thời kỳ Thái Cổ, sức nóng của Trái Đất gần như đã tăng cao vội 3 lần so với thời buổi này, với vào tầm cỡ gấp đôi cao hơn nữa so với mức bức xạ sức nóng sinh hoạt đầu liên đại Nguim Sinc. Lượng nhiệt độ dư vượt này hoàn toàn có thể là tàn tích từ sự to dần dần lên của hành tinh, 1 phần là nhiệt độ của sự việc ra đời của phần lõi sắt, cùng vô cùng có thể 1 phần là do nhiệt hiện ra từ bỏ những hạt nhân bao gồm chu kỳ luân hồi cung cấp tung nđính nhỏng urani-235.

Phần bự các loại đá thời Thái Cổ giả dụ sống thọ hầu hết là các nhiều loại đá lửa thay đổi chất, đa phần trong các số ấy là đá đột nhập. Hoạt cồn núi lửa là tương đối tích cực và lành mạnh rộng thời buổi này, với 1 loạt những tâm điểm với thung lũng do nứt rạn, với việc phun trào của các dung nsay mê phi lý như komatiit. Các loại đá lửa xâm nhập như các vỉa rét tung to với các khối đá sâu béo bệu đựng granit, diorit, các xâm nhập thành lớp dạng khôn cùng mafic tới mafic, anorthosit với monzonit được biết đến như là sanukitoid thống lĩnh trong veo những tàn tích vùng yên ổn lìm kết tinch của lớp vỏ Trái Đất thời Thái Cổ mà còn trường tồn tới ngày nay.

Trái Đất thời kỳ đầu Thái Cổ rất có thể tất cả mẫu mã kiến tạo khác hoàn toàn. Một số nhà công nghệ nhận định rằng bởi vì Trái Đất là nóng hơn, và hoạt động xây cất địa tầng là mạnh mẽ hơn so với thời nay, đề nghị công dụng là bao gồm một vận tốc tái sinh các vật liệu lớp vỏ lớn hơn. Như vậy rất có thể ngnạp năng lượng cản quá trình chế tác vùng lặng lìm và sự có mặt của các châu lục cho tới lúc lớp che nguội đi với sự đối lưu giữ bị lắng dịu. Các nhà công nghệ khác lại cho rằng lớp tủ thạch quyển tè lục địa là vượt nổi để hoàn toàn có thể ẩn chìm cùng sự thiếu hụt của các nhiều loại đá thời Thái Cổ là vì ảnh hưởng xói mòn của những sự khiếu nại xây dựng tiếp sau kế tiếp. Câu hỏi về tất cả hay là không tất cả chuyển động thiết kế địa tầng nào đã mãi mãi trong thời Thái Cổ là nghành chuyển động lành mạnh và tích cực của các nghiên cứu địa hóa học học hiện đại.

Không mãi sau những châu lục béo cho tới tận cuối thời kỳ Thái Cổ; các tiền-chchâu âu nhỏ là quy phạm thông thường, chúng bị ngăn chặn cấm đoán kết hợp thành những kăn năn to hơn do vận tốc cao của chuyển động địa chất. Các chi phí châu lục giàu fenzit này có lẽ đã có tạo nên tại những điểm trung tâm hơn là tại những khu vực ẩn chìm, từ bỏ các mối cung cấp phong phú như: sự phân hóa bởi lửa của các một số loại đá mafic nhằm chế tác thành các các loại đá trung gian và đá fenzit, macma mafic dễ nóng tung hơn đá fenzit với ảnh hưởng quá trình granit hóa những các loại đá trung gian, rét tan 1 phần của đá mafic, cũng giống như tự sự biến đổi biến chuyển hóa học của đá fenzit trầm tích. Các mảng lục địa như thế hoàn toàn có thể không được bảo đảm giả dụ chúng cảm thấy không được nổi xuất xắc đủ may mắn để tách các đới ẩn chìm mạnh mẽ.

Một diễn giải không giống cho sự thiếu hụt bình thường các loại đá thời kỳ đầu Thái Cổ (trên 3.800 Ma) là cân nặng những mảnh vụn kế bên hệ Mặt Trời vẫn hiện diện phía bên trong hệ Mặt Ttránh lúc đó. Thậm chí ngay lập tức sau khoản thời gian sinh ra hành tinh thì một lượng Khủng những đái trái đất cùng thiên thạch vẫn còn lâu dài, với bọn chúng bắn phá Trái Đất thời kỳ đầu cho tới khoảng chừng 3.800 Ma. Sự phun chặn rõ ràng của các thiết bị thể va va béo được biết đến nhỏng là sự phun phá mạnh bạo muộn thay thể sẽ ngăn chặn bất kỳ mảng vỏ lớn nào cấm đoán bọn chúng hình thành bằng cách làm vỡ vạc những tiền lục địa ban sơ theo như đúng nghĩa Đen của nhiều từ bỏ này.

Khí quyển thời Thái Cổ có vẻ không tồn tại ôxy thoải mái. Nhiệt độ hình như đang nghỉ ngơi ngay gần nút như ngày này trong tầm 500 Ma của sự việc sinh ra Trái Đất, với nước sinh sống dạng lỏng đang trường thọ, bởi sự mãi mãi của những một số loại đá trầm tích trong những loại đá gơnai bị biến dạng cao. Các nhà thiên văn uống học nhận định rằng Mặt Ttách lúc này đã buổi tối rộng khoảng tầm 33%, với vấn đề này rất có thể đã góp phần hạ thấp ánh nắng mặt trời tổng thể và toàn diện của Trái Đất hơn đối với dự kiến. Đây là xem xét để phản chiếu những lượng to hơn của các khí công ty kính so với những tiến trình muộn rộng trong lịch sử hào hùng Trái Đất. Vào cuối thời kỳ Thái Cổ, khoảng 2.600 Ma, hoạt động thi công địa tầng có thể sẽ gần giống như ngày này. Các lòng chảo trầm tích được bảo đảm khá xuất sắc cùng chứng cứ của những vòng cung núi lửa, những dấu nứt nội chchâu âu, những va va lục địa-lục địa cùng các sự kiến kiến thiết sơn trải rộng thế giới sẽ cho biết thêm sự kết nối cùng hủy diệt của một cùng chắc hẳn rằng là của vài ba khôn cùng châu lục. Nước dạng lỏng là phổ biến, và những lòng chảo biển lớn sâu được biết là vẫn sống thọ vì chưng sự hiện hữu của các lớp thành hệ Fe dải, đá phiến silic, những trầm tích chất hóa học cùng những lớp đệm bazan.

Sự sống có lẽ đã hiện diện nhìn trong suốt liên đại Thái Cổ, nhưng mà chắc rằng chỉ tiêu giảm trong các dạng sinh đồ gia dụng solo bào ko nhân, điện thoại tư vấn là sinc đồ dùng nhân sơ (Prokaryota tuyệt trước đó làMonera); bởi ko thấy có bất kỳ hóa thạch làm sao của sinc đồ nhân chuẩn (Eukaryota), mặc dù chúng hoàn toàn có thể đã tiến hóa trong liên đại này cùng đơn giản và dễ dàng là ko vướng lại hóa thạch. Tuy nhiên, không tồn tại triệu chứng cđọng hóa thạch cũng luôn có cho các sinch vật vô cùng nhỏ nội bào như những virut. 2.1 Đại Tiền Thái Cổ (Eo-archean): khoảng tầm 3.600-3.800 triệu thời gian trước. Siêu châu lục đầu tiên Vaalbara có lẽ đã mở ra trong thời kỳ này.